اهميت جايگاه خود را در اين ايالت پهناور و حساس نشان داد . نقش مؤثر تجار و اعيان شيراز در اين حادثه بيانگر موقعيت برتر آنان در سياست و اقتصاد ايالت فارس است . همين امر موجب شد فتحعلى شاه در انديشه حفظ شأن و جايگاه تجار و اعيان شيراز ، مقام واليگرى فارس را به فرزند يازده ساله خود « حسين على ميرزا » واگذار كند . « 1 » انتصاب فردى با اين سن و سال به واليگرى فارس نشان مىدهد كه در اين دوره اعيان و تجار شيراز عملا امور سياسى و اقتصادى آن را اداره مىكردند . دوران واليگرى حسين على ميرزا در فارس از سال 1214 ق . / 1799 م . تا 1250 ق . / 1834 م . 36 سال ادامه يافت و در اين ايام او به تدريج توانست موقعيت خود را تثبيت كند و نظارت كامل خود را بر همه امور اين ايالت پهناور گسترش دهد . « حسينعلى ميرزا فرمانفرما » در دوره حكومت خود بر ايالت فارس تحول ويژه‌اى را ايجاد نكرد و تا آنجا كه مربوط به بندر عباسى مىشد ، اين شهر همچنان در اجاره « امام مسقط » باقى ماند و بوشهر و مسقط همچنان دو بندرگاه مهم رفت و آمد كالاها در خليج فارس بودند و موقعيت ممتازى داشتند . « 2 » به عبارت ديگر بندر عباسى همچون گذشته در كانون اصلى توجه قاجارها قرار نداشت و امور مرتبط با ورود و خروج كالاها در بندر بوشهر صورت مىپذيرفت . در مجموعهء اسناد اين كتاب ، هفت سند مربوط به دوران واليگرى حسينعلى ميرزا فرمانفرما به چاپ رسيده است كه همه آنها فرمان‌هايى است از طرف فتحعلى شاه قاجار به برخى از صاحب‌منصبان داخلى و خارجى . مهم‌ترين اين سندها فرمانى است از سوى « فتحعلى شاه قاجار به حسينعلى ميرزا فرمانفرماى مملكت فارس » كه در آن پادشاه ايران به موضوع امضاى قرارداد بروس - زكى خان اشاره كرده است . اين سند از دو جنبه حقوقى و تاريخى قابل توجه و حائز اهميت است كه جنبه‌هاى حقوقى آن در بخش ديگرى بررسى خواهد شد ؛ اما از لحاظ تاريخى بايد گفت كه يكى از قراردادهاى جنجالى ايران و انگليس در دوره فتحعلى شاه قاجار معاهده‌اى است كه بين ويليام بروس ، نماينده مقيم انگليس در بوشهر ، و ميرزا زكى خان نورى ، وزير ايالت فارس ، در ذيحجه سال 1237 هجرى برابر با سىام اوت 1822 ميلادى بسته شد . اين قرارداد را مىتوان نتيجه واكنش حكومت ايران به حمله گسترده انگلستان در خليج فارس و عقد قرارداد « صلح عمومى » « 3 » دانست . فتحعلى شاه قاجار كه به مدت ده سال مشغول جنگى تمام عيار عليه روس‌ها شده بود نمىتوانست موقعيت حساس و در حال تغيير خليج فارس را به خوبى درك كند و واكنش مناسبى نشان دهد . در اين دوره كه از سال 1212 - 1235 هجرى / 1798 - 1820 م . ادامه يافت ، ايالت پهناور فارس - كه در آن ايام سواحل و بنادر خليج فارس را از بندر جاسك تا بخش‌هاى شمالى بوشهر در بر مىگرفت - تحت اداره مستقيم حسينعلى ميرزا ملقب به فرمانفرما ، پسر پنجم فتحعلى شاه ، قرار داشت . و بخش‌هاى ساحلى حد فاصل بندر عباسى تا كنگان - كه محل استقرار طوايف گوناگون عرب به ويژه قواسم به شمار مىرفت - تحت نظارت حاكم لارستان قرار داشت و جزء اين ولايت پهناور محسوب مىشد . « 4 » قواسم ساكن بندر لنگه و چارك و ديگر نواحى ساحلى نيز تحت نظر مستقيم ضابط بستك ، از شهرهاى پس‌كرانه‌اى فارس ، قرار داشتند كه از طرف حاكم لار منصوب مىشد . « 5 » شواهد و اسناد نشان مىدهد كه نيروهاى دريايى انگلستان در تهاجم خود به خليج فارس در سال 1235 ق . / 1820 م . به سواحل بندر لنگه و چارك نيز يورش بردند و به بهانه مبارزه با دزدان دريايى قواسم و آل على ، خسارت بسيارى را بر كشتىها و قايق‌هاى محلى و برخى منازل مسكونى وارد ساختند . « 6 » اين عمل ، نخستين واكنش جدى را در والى فارس برانگيخت و حسينعلى ميرزا فرمانفرما طى نامه‌اى اعتراض شديد خود را به اين اقدام ناوگان انگليس اعلام داشت ؛ در بخشى از اين نامه آمده است : « بندر لنگه جزئى از ايالت فارس است و اهالى آن تابعيت دولت ايران را دارند و به هيچ وجه عمل مخالف قانون نكرده‌اند . » « 7 » اعتراض دولت ايران در اين مورد نشان از توجه والى فارس به مسائل خليج فارس پس از بروز يك حادثه مهم دريايى دارد . كارگزاران انگليسى كه در اين مقطع زمانى به شدت درگير مسئله سركوبى قواسم بودند و نمىخواستند به مخالفت دولت ايران دامن بزنند ، يكى از مأموران خود را به نام « ويليام بروس » ، نمايندهء مقيم در بوشهر ، مأمور رسيدگى به موضوع كردند . بروس پس از بازديد از

--> ( 1 ) . نزهت الاخبار ، پيشين ، ص 429 ؛ فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 676 . ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر از موقعيت مسقط و بوشهر در اين دوره بنگريد به : هالينگبرى ، ويليام ؛ روزنامه سفر هيئت سرجان مالكوم ؛ ترجمه امير هوشنگ اميرى ؛ تهران : كتاب‌سرا ، صص 34 و 37 . ( 3 ) . قرارداد صلح عمومى نام قراردادى است كه انگلستان در سال 1223 ق . / 1820 م . در رأس الخيمه با رؤساى طوايف مختلف عرب ساكن جنوب خليج فارس منعقد ساخت و عملا آنان را تحت الحمايه خود كرد . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : وثوقى ، محمد باقر ؛ تاريخ خليج فارس و ممالك همجوار ؛ تهران : سمت ، 1384 ، صص 408 - 399 ( 4 ) . براى آگاهى بيشتر از محدوده ادارى لارستان در اين دوره بنگريد به : تاريخ لارستان ، پيشين ، و : وثوقى ، لارستان و جنبش مشروطيت ، پيشين ، و نيز : Calmard , Jean , « Lar and Larestan » , Encyclopedia of Islam , New edition ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از وضعيت اجتماعى بندر لنگه و ساكنان آن بنگريد به : وثوقى ، محمد باقر ؛ « بندر لنگه » ، دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 13 ، 1383 ، ص 594 - 596 ؛ تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستك ، بخشهاى مربوط به دورهء قاجارى و نيز : حسينى فسايى ؛ فارس‌نامه ناصرى ، ج 2 ، ص 1522 . ( 6 ) . براى آگاهى از برخى جزئيات اين حادثه بنگريد به : ميرزا صالح ، غلامحسين ، اسناد رسمى در روابط سياسى ايران با انگليس و روس و عثمانى ؛ تهران : نشر تاريخ ايران ، تهران ، 1365 ، نامه‌هاى شماره 15 و 19 از بخش سوم صفحات 147 و 152 - 158 . ( 7 ) . Kelly , op . cit , p . 161 . كلى اين نامه‌ها را متعلق به حسينعلى ميرزا فرمانفرما دانسته است ؛ در حالى كه بايد افزود متن نامه‌اى از والى فارس در دست است كه در آن خطاب به كارگزاران كمپانى نسبت به تعرض نيروهاى انگليسى به بنادر ايرانى هشدار داده شده است . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : همان ، ص 151 - 152 .